Heemkunde voor de basisscholen in Oost- en Weststellingwerf

Op deze website wordt t.b.v. het vak heemkunde lesmateriaal aangeboden voor de groepen 1 t/m 8. Met regelmaat worden de verschillende rubrieken aangevuld en uitgebreid.   

Home   Groep 1 en 2   Groep 3 en 4   Groep 5 en 6   Groep 7 en 8                

Noordwolde - Noordwoolde

Inhoudsopgave

Inleiding
Dorpsnaam
Dorpsgeschiedenis
Kerken
Scholen
Molen 'Windlust'
Turfwinning
Rotanindustrie
Een oude bijnaam
Het zwembad
Straatnamen
Oude kaarten
Oude foto's

Top

Inleiding

Noordwolde ligt in de gemeente Weststellingwerf, vlakbij de provinciegrenzen van Drenthe en Overijssel. Van 1 januari 1812 tot 1 oktober 1816 was Noordwolde een zelfstandige gemeente. Daarna werd Noordwolde weer toegevoegd aan de gemeente Weststellingwerf. Noordwolde telde op 1 januari 2016, samen met het buurtschap Noordwolde-Zuid, 3618 inwoners.

Noordwolde-Zuid ligt zuidelijk van Noordwolde op de Fries Drentse grens. Het wordt bewoond door ongeveer 850 inwoners verdeeld over zo'n 300 woningen.

Top

Dorpsnaam

Met de naam Noordwolde wordt het gebied bedoeld dat ten noorden van een bosgebied (het woud) lag.

Top

De oudste dorpsgeschiedenis

Noordwolde werd voor het eerst vermeld in 1408 onder de naam Nortwolde.

Top

Scholen

Noordwolde heeft nu twee (openbare) basisscholen. Een derde basisschool staat tegenwoordig net buiten de dorpsgrens in Oosterstreek (Matthijsje). Vroeger had het dorp ook nog een Rietvlechtschool (zie hierboven) en een ULO (MAVO).

Vensterschool

De Vensterschool is ontstaan uit een fusie tussen de openbare Dorpsschool en de openbare Renbaanschool per 1 augustus 2000. Toen werd ook het nieuwe schoolgebouw aan de Mandehof in gebruik genomen.


De afbraak van de Renbaanschool


De Dorpsschool

De openbare Vensterschool maakt samen met meerdere instellingen deel uit van het sociaal-cultureel centrum t Vlechtwerk. Momenteel (2016) heeft de school ongeveer 230 leerlingen.

De oudste geschiedenis van de Vensterschool

In 1664 was de kandidaat Holthenius schooldienaar te Noordwolde. In april 1697 was mr. Hans Saecks hier schooldienaar en in 1709 was hij dat nog steeds. Hij was in die tijd ook getuige bij een testament. Vr 1730 is zijn zoon hem opgevolgd, want in de lidmatenlijst van 1730 heet Hans Sakes old-schooldienaar en was Saco Hanses schooldienaar. (Hans Sakes is gestorven op 27 september 1735.) Omstreeks 1730 dus werd mr. Saco Hanses hier schoolmeester. Hij was omstreeks 1702 geboren en trouwde op 21 septenber 1732 te Boyl met Wemmegien Carsten, beiden van Noordwolde. Zijn broer Hato Hanses was schooldienaar te Oldeberkoop. Mr. Saco was hier in september 1755 nog als schoolmeester. Diverse documenten spreken daarover. In april 1762 was Wijbe Sakes hier koster en schoolmeester. Hij was op 9 mei 1739 geboren als zoon van de vorige meester en werd in februari 1765 op belijdenis van het geloof tot lidmaat aangenomen. Hij was tevens dorprechter (o.a. in 1771 en 1773) en komt hier in mei 1777 nog in beide functies voor. Hij is op 3 mei 1772 hertrouwd met Jantien Jans, beiden van Noordwolde. Op 10 mei 1778 trouwde te Wolvega mr. Paulus Wolferts schooldienaar te Noordwolde met Carolina Wilhelmina Geels van Wolvega. Zij vertrokken op 16 september 1779 naar Sint Jacobiparochie. In 1779 kwam mr. Everhardus van Loon hier als schooldienaar. Op 10 augustus 1783 trouwde hij hier nog, als beroepen organist en schoolmeester te Sint Jacobiparochie met Femmigjen Lourens, beiden van Noordwolde. Op 16 november 1783 zijn te Oldeberkoop getrouwd: Jacob Halbes Cuperus, kerk-en schooldienaar te Noordwolde, en Boukje Beerents van Oldeberkoop. Hij hertrouwde hier op 4 oktober 1801 met Annigjen Andries, ook van Noordwolde en op 14 mei 1809 nog eens met Jantjen Jelles, eveneens van Noordwolde. Hoogbejaard ging hij in 1839 met pensioen. In 1809 kwam hier een nieuwe school. In 1839 werd Anne Klazes Heeroma tijdelijk aangesteld. In 1841 stond hij te Molkwerum. In de zomer van 1840 kwam Jelte T. van der Leij. Hij was vroeger onderwijzer te Ferwerd geweest, maar in 1837 afgezet. Hij schreef: Proeve van spelkunde voor de Vriesche schooljeugd. Opgaven en oefeningen betrekkelijk de Nederduitse spelling; Woordenlijst ter aanwijzing van een goede spelling. Hij vertrok in 1851 naar Menaldum. (Zijn zoon was P.H. van der Leij, de bekende directeur van de Haarlemmer kweekschool van 1888 tot 1921.) In de zomer van 1852 kwam Jan Frederiks, 2e rang en hulponderwijzer te Wolvega. Het jaarloon bestond toen uit 100 van de gemeente, 182 van de kerk, plus de schoolpenningen (ca. 450) en vrij wonen. In 1869 werd de school belangrijk verbeterd. In 1881 werd J. van Dijk aangesteld. Hij werd op 1 januari 1887 hoofd van de OldBurgerweeshuisschool te Leeuwarden. In 1887 kwam B.S. Veenstra als hoofd. In 1924 werd P. Roders van Noordwolde, van de school aan de Straatweg naar Boyl, benoemd als hoofd van deze school. Hij is eind 1937 met pensioen gegaan en is in oktober 1940 gestorven. In 1938 kwam W. van der Burg van Gersloot. In 1945 werd H.J.G. van der Snoek uit Hoornsterzwaag benoemd. In 1953 was hij hier nog steeds als hoofd van deze school.
Bron: fryske-akademy.nl - De schoolmeesters van Weststellingwerf in de loop der tijden.

De Velden

De andere basisschool staat in Noordwolde-Zuid en heet OBS De Velden. De naam De Velden komt van het Westerse- en Oosterse veld, de gebieden die buiten de kolonie Wilhelminaoord werden bewoond en bewerkt door voormalige koloniebewoners in de 19e eeuw. De school heeft ongeveer 70 leerlingen.

De oudste geschiedenis van De Velden

In 1897 werd te Noordwolde een derde openbare lagere school gesticht, aan de Straatweg naar Frederiksoord, de Nieuweweg. De bouw werd op 10 juli 1897 aanbesteed voor 11.599,04. Op 3 januari 1898 werd de school geopend met als eerste hoofd L.C. Smidt uit Nijetrijne. Op 1 juli 1900 is hij weer vertrokken. Op 1 juni 1901 kwam Sietse Haajes Maurits, die op 1 november 1920 is vertrokken. In 1921 kwam J. H. Warning, die op 15 mei 1923 hoofd van de Tuindorpschool te Wolvega werd. Hij werd toen opgevolgd door D. Joustra, die op 1 januari 1925 weer vertrokken is. Op 1 januari 1925 kwam R. van der Mei uit Vinkega. Hij vertrokt op 1 oktober 1930 naar Den Haag. Op 1 januari 1931 kwam R. de Groot van Steggerda. Op 1 april 1941 werd hij benoemd als hoofd van een school te Leiden. Op 16 juli 1941 kwam Th. Sikkema, onderwijzer te Huizum. Op 1 december 1947 werd hij hoofd van een school te Groningen. Op 1 april 1948 werd hij opgevolgd door P. Siebering van Sint Annen (Gr). Hij vertrok op 1 april 1955 naar Winschoten.
Bron: fryske-akademy.nl - De schoolmeesters van Weststellingwerf in de loop der tijden..

De oudste geschiedenis van de ULO

Op 31 januari 1923 werd te Noordwolde een afzonderlijke school voor ULO geopend. Het eerstehoofd was de J.H. Methfer, die in 1930 naar Wormerveer vertrok. Hij werd in dat jaar opgevolgd door J. Bloemsma, die al sedert de oprichting onderwijzer aan deze school was. Hij werd in 1952 onderwijzer aan de ULO te Wolvega. In 1952 kwam zijn opvolger: G. Schuiling, onderwijzer aan de ULO te Zuilen (Utrecht). In 1984 kwam basisschool Matthijsje in dit gebouw. De school viel toen nog onder Noordwolde. In 1988 werd Oosterstreek een zelfstandig dorp en vanaf toen stond dit gebouw in Oosterstreek.
Bron: fryske-akademy.nl - De schoolmeesters van Weststellingwerf in de loop der tijden.


ULO school in 1921. Tegenwoordig Matthijsje (nu Oosterstreek).

Top

Kerken

Voortgezette Gereformeerde Kerk

Het gebouw van de Voortgezette Gereformeerde Kerk te Noordwolde werd gebouwd in 1933. Ds. J.D. van Ginhoven was de eerste dienstdoende predikant van deze gemeente. De gemeente heeft altijd part-time predikanten in dienst gehad. De kerk van Noordwolde is sinds 1 januari 1992 een zelfstandige gemeente.

Protestantse kerk

De eerste kerk werd rond 1400 gebouwd. In 1640 werd de kerk herbouwd op dezelfde fundamenten met gebruikmaking van de oude gedeelten. Vanuit die tijd stammen ook de preekstoel en enkele grafzerken in de kerk. Toen de bevolking in de 19e eeuw flink toenam door de vestiging van de Maatschappij van Weldadigheid in Frederiksoord, kreeg de kerk in 1853 een zijbeuk die bij de restauratie in 1964-1967 weer werd verwijderd. Het oorspronkelijke uiterlijk werd zo hersteld. De toren op de kerk werd in 1874 gebouwd ter vervanging van een oude dubbele klokkenstoel. In 1875 werd het Van Dam orgel gebouwd. De huidige toren is uit 1874 en was ter vervanging van de klokkenstoel. Sinds februari 2012 vormen de Protestantse Gemeente Steggerda, Vinkega, De Hoeve en Protestantse Gemeente Noordwolde samen de Protestantse Gemeente Lindestreek.

Een nog oudere kerk?

Tijdens grondwerkzaamheden bij de bouw van de straat "Het Rode Dorp" (1 km ten noorden van deze kerk), in 1920, vond men overblijfselen van een rond kerkhof, omgeven door een gracht uit de 10e eeuw, met daarop een eenvoudig tufstenen zaalkerkje van 7.20 m lang (ongeveer 1100).

Klik hier voor uitgebreide informatie over de kerkgeschiedenis in Noordwolde.


Een oude foto van de Nederlands Hervormde kerk.

Top

Molen 'Windlust'

Korenmolen 'Windlust' werd in 1859 gebouwd.


Korenmolen Windlust (1929)


@ Rob Pols (5-8-2015)


http://www.molendatabase.nl/

Top

Turfwinnning

Vroeger bestond de omgeving uit heidevelden, venige laagten en verspreid staande boomgroepen. Op sommige plaatsen kon zich veel veen vormen. Dit veen (turf) was uitstekend geschikt als brandstof voor verwarming en om op te koken. Het afgraven van het veen zorgde voor veel werk in deze omgeving. Het hoogtepunt van de vervening vond plaats tussen 1650 en 1750. Er werden afvoerkanalen gegraven om het veen af te voeren. Zo werd in 1640 de Noordwolder Vaart en de Splittinge gegraven. Aan deze vervening kwam rond 1800een eind.


Veenarbeiders aan het werk.

Top

Rotanindustrie

De rotanindustrie, die Noordwolde zijn bekendheid heeft gegeven, is omstreeks 1825 ontstaan. Een Duitse veenarbeider was hier in de kost bij een familie. Deze man kon mandjes vlechten van wilgentenen. De verkoop van deze mandjes leverde geld op. Anderen keken de kunst af en in 1860 waren er al zo'n tweehonderd gezinnen bezig met deze huisindustrie. In 1873 leerden een aantal mandenmakers het stoelenvlechten. Zo ontstond de stoelenindustrie. Aan het einde van de 19e eeuw werden er inen rond Noordwolde zo'n 200.000 stoelen per jaar gemaakt. Om de kwaliteit te verbeteren werd in 1908 in het voormalige armhuis de Rietvlechtschool begonnen en in 1911 werd de nieuwe Rietvlechtschool gebouwd.
Klik hier voor uitgebreide info over de rietvlechtindustrie.


De Rietvlechtschool (omstreeks 1930).


Rietmeubelfabriek in Noordwolde-Zuid

Top

Een oude bijnaam

De mensen uit Noordwolde werden vroeger wel broggewippers en veldhutters genoemd.

Top

Het zwembad


Uut de buse (1999)

Top

Straatnamen (klik op de plattegrond voor streetview).

B

D

E

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

V

W

Z

Top - Straatnamen

Bovenstreek

Deze naam houdt verband met de ligging. Bovenwegen liepen over het hoogste gedeelte van de dorp of streek.

Buitenburen

Buren betekent buurt, dus een buiten het dorp gelegen buurt.

Buurthuisstraat

Genoemd naar t Buurthuus, het dorpshuis van Noordwolde.

Top - Straatnamen

De Greverije

Met de Greveri'je wordt een uitgeveend stuk land bedoeld. Het betekent ook een deel van het veen waaruit men turf wint voor de verkoop.

De Kwekerije

De Kwekeri'je is het Stellingwerfse woord voor kwekerij.

De Stelling

De Stelling was de naam van de dorpsrechter of dorpsvertegenwoordiger in Stellingwerf.

Doctor Verdeniusstraat

Thomas Hendrik Verdenius was arts in Noordwolde. Hij werd geboren in 1901 en kwam in 1929 als dokter naar Noordwolde. In de Tweede Wereldoorlog kwam hij in verzet tegen de Duitse bezetters. Hij werd gearresteerd en stierf in Crackstate in Heerenveen (1945). Klik hier voor meer info.

Deze auto was van dokter Verdenius (omstreeks 1937).

Dokter Mulderstraat

Dokter Mulder was arts in Noordwolde en omgeving. Hij nam samen met dominee Reitsma het initiatief tot de stichting van de Rietvlechtschool.

Dominee Reitsmastraat

Dominee Reitsma was predikant in Noordwolde en omstreken omstreeks het begin van de twintigste eeuw. Hij nam samen met dokter Mulder het initiatief tot de stichting van de Rietvlechtschool.

Dominee van der Tuukstraat

Dominee van der Tuuk was oprichter van de stoelen (later rotan)industrie. In 1873 is men hiermee begonnen. Dominee van der Tuuk wordt naast prediant ook werkgever, leraar en verkoper. In 1879 vertrekt hij naar Kimswerd.

Dwarsvaartweg

Vroeger liep hier een vaart die uitkwam op de kolonie- of Noordwolder vaart, die werd gebruikt om de turf af te voeren. Nadat de turfwinning hier was verdwenen werd de vaart overbodig.

Top - Straatnamen

Elsweg

Genoemd naar de els (een boomsoort).


Zwarte els

Elzenhof

Eveneens genoemd naar de els.


Zwarte els met elzenprop.

Top - Straatnamen

Gelde

Geldering

Top - Straatnamen

Haenepolle

Een polle is een stukje terrein of een erfje. waarop n of meer huizen werden gebouwd. Er gaat een verhaal dat een woning op deze polle een woning (in een zeer armoedige tijd) voor een prachtige haan werd verkocht.

Hardewijk

Op deze plek was vroeger een kanaaltje. Doordat het water door een stuk veen stroomde was het nogal troebel. Een klein stukje van dit kanaal liep door een stuk zandgrond. De bodem was daar hard en er kon prima worden gezwommen door de jeugd. Dit stuk kanaal werd daarom hardewijk genoemd.

Hellingstraat

Genoemd naar de scheepshelling, die omstreeks 1850 nog in Noordwolde was. Na de vervening verdween de scheepvaart en daardoor ook de scheepshelling.


Hellingstraat 77 (1938)

Het Bosmeer

In Noordwolde vind je het bungalowpark 'Het Bosmeer'. In de buurt van dit bungalowpark ligt ook de Spokeplas, een recreatiemeer in een wandelbos.

Hevetille

Hevetille betekent krag of drijftil. Een drijftil of krag(ge) is een drijvend eilandje, meestal in een voedselrijke veenplas.

Hoefslag

Hoefslag was het aandeel in de kosten van het dijkonderhoud, betaald door de bewoners van de boerderijen in de polder of langs de polderdijken. Een tweede betekenis van deze straat is de slag met de hoef of spoor van een paardenhoef. Deze betekenis heeft te maken met de paardenraces, die vroeger jaarlijks in Noordwolde werden gehouden.

Hoofdstraat Oost

De Hoodstraat is de belangrijkste weg in Noordwolde. Vroeger was de straat gescheiden door een brug, vandaar de benamemingen oost en west.


Caf aan de Hoofdstraat-Oost

Hoofdstraat West

De Hoodstraat is de belangrijkste weg in Noordwolde. Vroeger was de straat gescheiden door een brug, vandaar de benamemingen oost en west.

Hooglandseweg

Waarschijnlijk genoemd naar een familie Hoogland die daar vroeger (misschien als eerste) heeft gewoond.

Top - Straatnamen

IJkenweg

Genoemd naar het IJkenverlaat, een kleine schutsluis aan het begin van de Noordwoldigervaart. In het begin van de zeventiende eeuw was er al sprake van deze sluis. De verveningen rondom Noordwolde kwam in die tijd goed op gang.

IJsbaanweg

Hier lag vroeger de ijsbaan.

Industriestraat

Genoemd naar het industrieterrein daar.

Top - Straatnamen

Johannes Mooijstraat

Johannes Mooij was leider van de rietbewerkersvakorganisatie te Noordwolde. Hij werd op 3 juni 1888 geboren in in een plaggenhut op het Westerse Veld vlak bij Noordwolde en overleed in Heerenveen op 13 mei 1977.


Johannes Mooij

Jokweg

Een jokweg of juckweg was een landweg die zo breed was dat er twee paarden of ossen naast elkaar in een juk voor een wagen konden lopen.

Top - Straatnamen

Kanweg

Kleine Singel

Een singel is een buitenwal om een dorp. Vaak werden deze als wandelgelegenheid gebruikt. Singel betekent echter ook buikriem van een paard. Ook deze betekenis zou met de naam te maken kunnen hebben, i.v.m. de vroegere jaarlijkse paardenraces in Noordwolde.

Koemarkt

Deze straat loopt over de vroegere koemarkt.

Kortebaan

Een vrij korte straat. Op die plek werden vroeger kortebaan-schaatswedstrijden gehouden.

Krommestede

Stede is afkomstig van steeg of smal pad, dus een krom, smal pad.

Top - Straatnamen

Lombokweg

Lombok is een eiland in het voormalige Nederlands Indi (Indonesi). Op dit eiland heeft een militaire expeditie plaats gevonden (1894) om het eiland weer in Nederlandse handen te krijgen. De weg heeft haar naam te danken aan een aantal jongemannen die ruzie kregen en gingen vechten. Er werd toen gezegd: Het lijkt hier Lombok wel. Sindsdien werd het buurtje Lombok genoemd. Klik hier als je wilt weten waar Lombok ligt.

Top - Straatnamen

Manauplein

Manau is een rotansoort.


Manaustokken

Mandehof

Mauritsweg

Genoemd naar Sietse Haajes Maurits, de tweede hoofdonderwijzer van de school in Noordwolde-Zuid (van 1901 tot 1920).

Meentheweg

Een meent is een niet verdeelde gemeenteweide of gemeenschappelijke grond.

Molenburen

Genoemd naar een vroegere molen in deze buurt. Buren betekent buurt.

Molenstraat

Genoemd naar de molen.

Top - Straatnamen

Nieuweweg

Een toendertijd nieuw aangelegde weg.

Nieuwstraat

Een toendertijd nieuw aangelegde straat.

Nijverheidsstraat

Nijverheid is een vorm van werk. De straat is aangelegd op het industrieterrein.

Top - Straatnamen

Oldeberkoperweg

De weg van en naar Oldeberkoop. Al voor de aanleg van de weg in 1861 werd deze al zo genoemd. Tot dat jaar was het nog maar een zandpad.

Oosterseveldweg

Genoemd naar het Oosterseveld, waar aan zandpaadjes tientallen kleine boerderijtjes stonden en vele plaggenhutten.


Plaggenhutten bij Noordwolde, omstreeks 1900.

Oostvierdeparten

De eigenaren van het veen, dat hier werd afgegraven, moesten om van de toenmalige Kolonievaart gebruik te mogen maken (voor het vervoer van de turf), een vierde part (deel) afstaan aan de eigenaren van de Kolonievaart.

Top - Straatnamen

Paardendreef

Een dreef is een laan of veld. Op een paardendreef liepen veel paarden.

Paaskamp

Op deze plek werden tijdens de paasdagen voor de kinderen eierzoekwedstrijden gehouden. Ook werden hier paasvuren ontstoken.

Pastorieweg

Gernoemd naar de pastorie, de plek waar de pastoor of dominee woonde.

Pitrietstraat

Genoemd naar de riet(later rotan)-industrie in Noordwolde. Als je de harde, glanzende schil van de rotan afhaalt, dan houd je de kern over. Dit is het pitriet.


Vlechtwerk van pitriet.

Puntersweg

Waarschijnlijk genoemd naar de familie Punter die daar heeft gewoond.

Top - Straatnamen

Renbaanstraat

Genoemd naar de paardenrennen, die hier vroeger jaarlijks werden gehouden.

Rietvlechtstraat

Genoemd naar het rietvlechten van de rotanindustrie in Noordwolde.


Een rieten mand vlechten.

Ringweg Oost

De ringweg om de nieuwbouw van Noordwolde.

Rondgang

Waarschijnlijk genoemd naar de vorm van deze weg.

Rotanstraat

Genoemd naar de rotan, dat voor allerlei vlechtwerk en meubelen werd gebruikt.


Een rotan stoel.

Top - Straatnamen

Schapendrift

De dorpsschapen werden in een kudde geweid. De weg naar de meent (de gemeenschappelijke weide) werd de schapendrift genoemd. De schapen gingen langs deze weg naar het weiland of heideveld.

Scheidingsweg West

De scheiding tussen Noordwolde en de eigendommen van de Maatschappij van Weldadigheid.

Top - Straatnamen

Trambaan

Deze straat loopt over de vroegere trambaan van Oosterwolde naar Steenwijk. Op 16 mei 1914 reed de eerste tram door Noordwolde.


Tramstation (1925)

Twijgstraat

Genoemd naar de takje van een boom, o.a. de wilg (een twijg) In en rondom Noordwolde werden twijgen veel gebruikt voor het vlechten van o.a. manden.


Twijgen vlechten.

Top - Straatnamen

Vallaatweg

Een vallaat is een sluis. Deze weg werd genoemd naar het sluisje in de Oostvierdeparten.

Top - Straatnamen

Weemstraat

Weeme is de oude naam voor pastorie.

Westvierdeparten

De eigenaren van het veen, dat hier werd afgegraven, moesten om van de toenmalige Kolonievaart gebruik te mogen maken (voor het vervoer van de turf), een vierde part (deel) afstaan aan de eigenaren van de Kolonievaart.

Top - Straatnamen

Zuiderweg

De weg die zuidelijk van Noordwolde loopt.


Een inmiddels afgebroken caf op de hoek van de Zuiderweg en de Nieuwe weg in Noordwolde-Zuid (1885)

Top

Oude kaarten


Noordwolde en omgeving in 1664


Noordwolde en omgeving in 1718


Noordwolde en omgeving in 1850

Top

Oude foto's


Brug over de Kolonievaart: De Friesche brug (1920)


1905


Omstreeks 1920


Tramstation (omstreeks 1915)


1960


Omstreeks 1930


Omstreeks 1930


Omstreeks 1950


Omstreeks 1960

Top

Stichting Stellingwarver Schrieversronte
Klaas Dijkstra, Langedijke